آرامگاه شیخ روزبهان

در مشرق شیراز و در انتهای شرقی خیابان لطفعلی خان زند، درمحله ای که آن را به مناسبت وجود قبر شیخ، درب شیخ می خوانند واقع شده است. در محوطه ی آرامگاه سه پله ی سنگی قرار دارد که به ایوانی بدون سقف منتهی می شود و در اطراف ساختمان کشیده شده است. پس از آن ایوان مسقفی دیده می شود که در ادامه ی آن ایوانی دیگر با عرض کم تر به چشم می خورد و قبر شیخ و قوبر دو تن از فرزندان و فرزندزادگان وی در آن جا واقع شده است. بر پیشانی این ایوان با خط نستعلیق نوشته شده است: آرامگاه شیخ کبیر ابومحمد روزبهان، تولد در فسا 522 هجری،507 ش، وفات در شیراز 606 هـ.ق، 588 ش. بر بالای ایوان لوحی برنجی قرار گرفته که این کلمات بر روی آن نقل شده است: ای تو را با هر دلی رازی دگر مقابل در ورودی، شاه نشینی با در و پنجره ی مشبک و کاشی های معرق قرار دارد. بین آن دو پنجره سنگ نبشته ای است که نام شیخ، سال تولد، سال درگذشت و تاریخ بنا و سازندگان آن به این شرح آمده است: به خواست خدای هر دو جهان، بنای آرامگاه شیخ روزبهان ابومحمد فرزند ابی نصر فرزند روزبهان بقلی فسایی شیراز در جایگاه بخشی از مجموع ساختمان های خانقاه و رباط و دیگر ابنیه ی دوران زندگی آن بزرگوار که پس از گردش خوابگاه ابدی وی و چند نفر از افراد خانواد او گردید، به وسیله ی انجمن آثار ملی ساخته شد. آغاز ساختمان 15/1/1350، پایان ساختمان 15/4/1351. در جنوب شاه نشین، کتیبه ی دیگری است که شامل دو قسمت می شود. بر روی قسمت اول آن نوشته شده است: شیخ روزبهان ابومحمدبن ابونصر بقلی فسایی شیرازی به سال 225 هجری در فسا چشم به دنیا گشود و در محرم 606 هجری در شیراز در خانقاه خود که اکنون این بنا در آن جا برپا شده است، جهان را بدرود گفت. این عارف بزرگوار جامع بین کمالات صوری و معنوی، قال و حال، زهد و عشق، صحو و سکر، تحقیق و تعلیم در شریعت و طریقت و پیشوای کاروان راه حقیقت بوده است. در قسمت دوم کتیبه ی مذکور قسمتی از رباعیات شیخ روزبهان به چشم می خورد: دل داغ تو دارد ار نه بفروختمی در دیده تویی، وگرنه بردوختمی جان منزل توست ور نه روزی صد بار در پیش تو چون سپند بر سوختمی ...... در جنوب شرقی آرامگاه شیخ، کتابخانه ای قرار داشت. اتاق دیگری نیز وجود دارد که محل سکونت نگهبان آرامگاه است. حیاط آرامگاه با سنگ چکشی و کف اتاق ها از موازئیک پوشیده شده است. سنگ قبری در صدر محوطه قرار گرفته و سنگ صندوق سبز رنگی که در حاشیه ی آن نام14 معصوم به خط ثلث نوشته و بر روی آن نصب شده است. بر روی آن نصب شده است. بر روی سنگ قبر تاریخ وفات شیخ با این عبارت: فی منتصف محرم سنه ست و ستمائه نوشته شده. طول سنگ قبر شیخ یک متر و 69 سانتی متر و عرض آن 56 سانتی متر و ارتفاعش 46سانتی متر می باشد. آرامگاه شیخ روزبهان در سال 1351 به شماره 1043/4 در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید. تحلیل آرامگاه روزبهان به عنوان یک بنای یادمانی خوب در آرامگاه روزبهان چیزی که زودتر از همه به چشم می خورد نوع معماری کاملاً ساده و منطبق با نظریات فلسفی خود شاعر است. در گونه شناسی بناهای یادمانی این مسأله یک حسن و خوبی زیاد به همراه دارد. ولی یک سوال این که بناهای یادمانی امروزی نیز چنین خاصیتی دارند؟ همه ی ما بناهایی چون حافظیه، سعدیه، آرامگاه های عطار و ابوعلی سینا و ... را دیده ایم. ولی به راستی چه چیزی سبب به ذهن ماندن بنایی چون حافظیه یا هر بنای یادمانی دیگر می شود.... فقط و فقط هم سویی عقاید طراحی معماری با عقاید شخصی که آرامگاه وی قرار است، ویژه و شاخص شود. در بنای آرمگاه روزبهان ما یک باغچه و یا بهتر بگوییم یک گلخانه ی سرباز می بینیم که مورد احترام ایرانیان است. بعد وارد یک محوطه ی ایوان شکل می شویم که حضور آبی را در مقابل دارد. در واقع یک گشایش در طول و عرض و ارتقاع و انعکاسی در آب که حاکی از این ست که این عالم تصویری از عالم مثال را به هم راه دارد. این ایوان از زمانی که وارد معماری ایرانی شده حرف های زیادی را با خود داشته که هم راه با معماری های ساسانی زاده شده است. در یک نگاه فلسفی، این ایوان دروازه ای به بهشت است. شایداین بهشت در نشانه ای استعاری همین گلخانه اطراف آرامگاه باشد. این مسأله نوعی نگاه فلسفی است که هم از اشعار شیخ روزبهان بر می آید و هم در فلسفه ی اشراق سهروردی یافت می شود. بسیار کم لطفی و کوته بینی است اگر بگوئیم معمار این بنا هر که بوده نگاه های فلسفی و اشعار این شاعر فسایی را بدون مطالعه رها کرده است. در امتداد آرامگاه روزبهان کوچه ای قرار دارد که این آرامگاه را به حرم مقدس آستانه ی سید علاءالدین حسین وصل می کند. این کوچه که در جنوب شرقی شیراز در واقع خیابان لطفعلی خان زند را به حرم آستانه و بازارچه ی آن وصل کرده در سال های اخیر مورد توجه و زیبا سازی قرار گرفته است. ضمن قدرشناسی از سازمان مربوطه به خاطر مرمت و بازسازی کوچه و این برخورد به جا و مناسب در جهت احیای این بافت تاریخی و قدردانی به علت حضور فضای سبز با درختان بومی مثل نارنج این سئوالات پیش می آید: 1) در انتخاب مصالح کف سازی این کوچه چه قدر دقت شده است که بعد از گذشت مدتی کم، این کف سازی در آستانه ی نابودی است؟ 2) فرم های روی دیوارهای این کوچه از لحاظ انتخاب مصالح چه تناسبی با معماری بومی شیراز دارد؟ (اشاره به آجر زرد رنگ چهار سانتی). در ضمن باید اذعان داشت که مطالب گفته شده در مورد این کوچه مطالبی است که اگر برطرف شود، این طراحی و احیا به ایده آل ها نزدیک می شود و برای شهری که این کار را به تازگی شروع کرده است، این بازسازی درهمین حد شایان تقدیر و تشکر است. این در حالی است که مساله ی بودجه همیشه سد راه زحمت کشانی است که در فکر و عمل عاشقانه برای شیراز تلاش می کنند. امید این که با همکاری سازمان های مربوطه بافت های تاریخی هر چه زودتر از این که یک محیط مخروبه و بلااستفاده شود، فاصله بگیرد ... باعث وارد آمدن زیان های فراوانی به حمام آن و گچ بری ها و نقاشی های درون ارگ شده است. به گفته ی ساکنان محلاتی که تحت پوشش بافت قدیم هستند، یکی از مشکلات اصلی این بافت، عدم وجود لوله کشی مناسب آب و گاز می باشد. بعضی از ساکنین این محلات، علت زندگی در چنین بافتی را عدم امکانات مالی می دانند که به زعم آن ها سبب شده که قادر به زندگی در محله های نوساز نباشند، از طرفی، بعضی اقامات در محلات بافت قدیم را به خاطر این می دانند که دل کندن از این محلات برای ایشان بسیار مشکل است، چرا که نسل در نسل آن ها در این محلات زندگی می کرده اند و این وابستگی، اجازه ی نقل مکان را از آن ها سلب کرده است.